Trong những ngày đầu sau sinh, nhân viên y tế lấy vài giọt máu ở gót chân em bé, thấm vào một tấm giấy chuyên dụng.
Thủ thuật mất vài phút. Nhưng có vài điểm đáng biết.
Vì sao ở gót chân
- Vùng này có mạng mao mạch phong phú.
- Lấy được lượng máu cần thiết chỉ bằng một mũi chích nhỏ.
- Ít rủi ro hơn so với lấy máu tĩnh mạch ở trẻ rất nhỏ.
- Dễ thực hiện, không cần tìm tĩnh mạch.
Thời điểm lấy mẫu
Đây là yếu tố ảnh hưởng tới độ chính xác của kết quả.
Vì sao không lấy ngay khi vừa sinh
Với một số bệnh chuyển hoá, các chất chỉ tích luỹ tới mức phát hiện được sau khi em bé đã bú và bắt đầu chuyển hoá.
Lấy quá sớm có thể cho kết quả âm tính giả — tức bỏ sót bệnh.
Vì sao không lấy quá muộn
Mất đi lợi thế phát hiện sớm, và với một số bệnh thì tổn thương có thể đã bắt đầu.
Ai quyết định thời điểm
Nhân viên y tế theo hướng dẫn của chương trình sàng lọc tại cơ sở.
Với các trường hợp đặc biệt — trẻ sinh non, trẻ phải truyền máu, trẻ nuôi dưỡng đường tĩnh mạch — có thể có lịch riêng và có thể cần lấy nhiều lần.
Quy trình thực hiện
- Làm ấm gót chân để máu lưu thông tốt hơn.
- Sát khuẩn vùng lấy máu.
- Chích một mũi nhỏ bằng dụng cụ chuyên dụng.
- Thấm các giọt máu vào các vòng tròn trên tấm giấy chuyên dụng.
- Cầm máu và băng lại.
- Để tấm giấy khô tự nhiên trước khi gửi tới labo.
Bước cuối quan trọng về mặt kỹ thuật: mẫu cần được xử lý đúng cách để kết quả đáng tin.
Về việc bé khóc
Bé sẽ khó chịu và thường khóc. Đây là phản ứng bình thường.
Các cách giúp bé dễ chịu hơn
Có những biện pháp đã được ghi nhận là giúp giảm khó chịu cho trẻ sơ sinh trong các thủ thuật nhỏ:
- Cho bé bú trong lúc lấy mẫu.
- Ôm da kề da với mẹ.
- Quấn bé lại.
- Cho bé mút.
- Mẹ nói chuyện, vỗ về.
Cha mẹ hoàn toàn có thể hỏi nhân viên y tế: "Cháu có thể cho bé bú trong lúc lấy mẫu không ạ?"
Nhiều cơ sở khuyến khích việc này.
Sau khi lấy mẫu
- Bé thường nín nhanh khi được ôm và cho bú.
- Vết chích rất nhỏ và lành nhanh.
- Có thể có một vết bầm nhỏ, tự hết sau vài ngày.
Khi phải lấy lại mẫu
Đây là tình huống khá thường gặp và gây lo lắng cho cha mẹ.
Việc được gọi lại lấy mẫu không có nghĩa là kết quả bất thường.
Các lý do phải lấy lại
- Mẫu không đủ lượng máu — vòng tròn trên giấy không thấm đủ.
- Máu thấm không đều hoặc chồng lớp.
- Mẫu bị ướt hoặc nhiễm bẩn trong quá trình vận chuyển.
- Lấy quá sớm.
- Kết quả nằm ở vùng ranh giới, cần kiểm lại.
- Trẻ sinh non hoặc có yếu tố đặc biệt cần lấy theo lịch riêng.
Bốn lý do đầu là vấn đề kỹ thuật, không liên quan tới sức khoẻ của bé.
Nếu được gọi lại
- Hỏi rõ lý do — kỹ thuật hay kết quả.
- Đi lấy lại càng sớm càng tốt.
- Đừng hoảng trước khi biết lý do.
Với trẻ sinh non hoặc nằm viện
Các trường hợp này có một số điểm riêng:
- Có thể cần lấy mẫu nhiều lần theo lịch.
- Một số chỉ số ở trẻ sinh non khác với trẻ đủ tháng.
- Việc truyền máu có thể ảnh hưởng tới một số kết quả — nên thường có quy định về thời điểm lấy mẫu liên quan tới truyền máu.
- Nuôi dưỡng đường tĩnh mạch cũng có thể ảnh hưởng.
Đây là lý do nhân viên y tế cần biết đầy đủ thông tin về tình trạng của bé.
Nhận kết quả
- Hỏi rõ khi nào có kết quả và nhận bằng cách nào.
- Hỏi nếu không nhận được kết quả thì liên hệ ai.
- Để lại thông tin liên hệ chính xác và cập nhật nếu thay đổi.
- Giữ lại giấy tờ về việc đã sàng lọc.
Mục thứ ba quan trọng: ở nhiều chương trình, không có tin tức nghĩa là kết quả bình thường. Nhưng nếu cơ sở không liên lạc được với gia đình khi cần, việc phát hiện có thể bị chậm.
Về quyền của gia đình
Sàng lọc sơ sinh là chương trình được khuyến cáo rộng rãi vì lợi ích rõ ràng.
Gia đình có quyền được thông tin về:
- Chương trình sàng lọc gồm những bệnh gì.
- Mẫu máu được dùng vào việc gì.
- Mẫu được lưu giữ bao lâu.
- Có dùng cho mục đích nghiên cứu không, và có cần sự đồng ý riêng không.
Đây là những câu hỏi hợp lý và cơ sở nên trả lời rõ.
Một điều đáng nhớ
Vài phút khó chịu của em bé đổi lại khả năng phát hiện sớm một nhóm bệnh mà nếu để muộn thì hậu quả không hồi phục được.
Với những gia đình có con được phát hiện bệnh qua sàng lọc và điều trị kịp thời, đây thường là điều họ biết ơn nhất — dù lúc đó chỉ thấy con khóc vì một mũi chích nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lấy máu ở gót chân mà không phải nơi khác?
Vì gót chân của trẻ sơ sinh có mạng mao mạch phong phú, dễ lấy được lượng máu cần thiết bằng một mũi chích nhỏ, và ít rủi ro hơn so với lấy máu tĩnh mạch ở trẻ rất nhỏ.
Thời điểm lấy mẫu có quan trọng không?
Có. Lấy quá sớm khi bé chưa bú đủ có thể cho kết quả không chính xác với một số bệnh, còn lấy quá muộn thì mất đi lợi thế phát hiện sớm. Nhân viên y tế sẽ chọn thời điểm phù hợp theo hướng dẫn.
Có cách nào giúp bé bớt khó chịu không?
Cho bé bú trong lúc lấy mẫu, ôm da kề da, hoặc quấn bé lại đều được ghi nhận là giúp giảm khó chịu. Cha mẹ có thể hỏi nhân viên y tế về việc này.
Vì sao đôi khi phải lấy lại mẫu?
Thường vì mẫu đầu không đủ lượng máu hoặc thấm không đều, hoặc vì lấy quá sớm. Việc được gọi lại lấy mẫu không có nghĩa là kết quả bất thường, và đây là tình huống khá thường gặp.