Nhiều biện pháp phòng ngừa trong thai kỳ chỉ phát huy tác dụng nếu bắt đầu trước khi có thai.
Lý do: một số cơ quan quan trọng của thai hình thành rất sớm — có khi trước cả khi người mẹ biết mình có thai.
Bổ sung vi chất
Có những vi chất được khuyến cáo bổ sung trước khi mang thai vì liên quan tới sự hình thành các cấu trúc sớm của thai.
Điểm quan trọng: việc bổ sung cần bắt đầu trước khi có thai mới kịp có tác dụng.
Loại, liều và thời gian nên theo hướng dẫn của bác sĩ — không tự chọn, vì liều phù hợp có thể khác nhau tuỳ trường hợp, đặc biệt với người có tiền sử đặc biệt.
Với một số nhóm, liều khuyến cáo có thể khác với liều thông thường — đây là lý do cần trao đổi với bác sĩ thay vì tự mua.
Rà soát thuốc đang dùng
Nếu đang dùng thuốc dài ngày, đây là việc quan trọng nhất cần làm trước.
Vì sao nên làm trước
- Có thời gian chuyển đổi sang thuốc phù hợp hơn nếu cần.
- Đảm bảo bệnh được kiểm soát ổn định trước khi mang thai.
- Tránh phải xử lý gấp khi đã có thai.
- Tránh việc tự ngừng thuốc đột ngột — vốn có thể nguy hiểm.
Cần rà những gì
- Thuốc kê đơn.
- Thuốc mua không cần đơn.
- Thực phẩm chức năng, vitamin liều cao.
- Thuốc nam, thuốc bắc, thảo dược.
- Các sản phẩm bôi ngoài.
Nhóm cuối hay bị bỏ qua, nhưng một số sản phẩm dùng ngoài cũng có khuyến cáo riêng trong thai kỳ.
Kiểm tra tình trạng tiêm chủng
Một số bệnh nhiễm trùng có thể ảnh hưởng tới thai nếu mắc trong thai kỳ.
Với một số loại vắc xin, có khuyến cáo tiêm trước khi mang thai và cần chờ một khoảng thời gian sau tiêm mới nên có thai.
Đây là lý do việc kiểm tra tình trạng tiêm chủng nên được thực hiện trước, không phải khi đã có thai.
Bác sĩ sẽ tư vấn cụ thể dựa trên tình trạng của từng người.
Kiểm soát bệnh nền
Với người có bệnh mạn tính, nguyên tắc là: bệnh được kiểm soát tốt trước khi mang thai là điều tốt nhất cho cả mẹ và thai.
Các bệnh cần đặc biệt chú ý:
- Tiểu đường — việc kiểm soát đường huyết trước và trong giai đoạn sớm của thai kỳ có ý nghĩa quan trọng.
- Tăng huyết áp.
- Bệnh tuyến giáp.
- Động kinh.
- Bệnh tự miễn.
- Bệnh tim.
- Bệnh thận.
Với các trường hợp này, nên có sự phối hợp giữa bác sĩ chuyên khoa và bác sĩ sản ngay từ giai đoạn chuẩn bị.
Khám tiền thai
Một buổi khám trước khi có thai thường bao gồm:
- Đánh giá tình trạng sức khoẻ chung.
- Hỏi tiền sử bản thân và gia đình.
- Rà soát thuốc đang dùng.
- Kiểm tra tình trạng tiêm chủng.
- Xét nghiệm một số bệnh nhiễm trùng theo chỉ định.
- Tư vấn về lối sống.
- Cân nhắc nhu cầu tư vấn di truyền.
Đây là buổi khám mà cả hai vợ chồng nên cùng tham gia — vì một số nội dung liên quan tới cả hai.
Khi nào nên cân nhắc tư vấn di truyền
Các tình huống mà việc gặp chuyên gia tư vấn di truyền trước khi mang thai có giá trị:
- Trong gia đình hai bên có người mắc bệnh di truyền.
- Đã có con mắc bệnh bẩm sinh hoặc bệnh di truyền.
- Có tiền sử sảy thai liên tiếp.
- Có tiền sử thai lưu không rõ nguyên nhân.
- Hai vợ chồng có quan hệ huyết thống gần.
- Thuộc nhóm dân tộc có tỷ lệ cao hơn với một số bệnh di truyền nhất định.
- Tuổi của bố mẹ.
Buổi tư vấn giúp gia đình hiểu được tình hình và các lựa chọn — không phải để đưa ra phán xét về việc nên có con hay không.
Về lối sống
Các khuyến cáo chung trong giai đoạn chuẩn bị:
- Ngừng hút thuốc — bao gồm cả hút thuốc thụ động.
- Ngừng uống rượu.
- Duy trì cân nặng phù hợp.
- Ăn uống cân bằng.
- Vận động đều đặn.
- Hạn chế tiếp xúc với hoá chất trong môi trường làm việc nếu có.
- Khám răng miệng.
Mục cuối ít được nhắc nhưng đáng làm: việc điều trị các vấn đề răng miệng dễ hơn trước khi mang thai.
Mục về môi trường làm việc: nếu công việc có tiếp xúc với hoá chất, tia xạ hoặc các yếu tố nguy cơ khác, đây là điều nên trao đổi với bác sĩ.
Vai trò của người chồng
Phần chuẩn bị không chỉ thuộc về người mẹ.
- Tiền sử gia đình bên chồng cũng quan trọng trong tư vấn di truyền.
- Một số yếu tố về lối sống của người chồng có liên quan tới sức khoẻ sinh sản.
- Việc ngừng hút thuốc trong nhà bảo vệ cả mẹ lẫn thai.
- Sự tham gia trong quá trình chuẩn bị và trong thai kỳ có ý nghĩa với sức khoẻ tinh thần của người mẹ.
Một điều cần nói rõ
Việc chuẩn bị kỹ làm giảm một số nguy cơ, nhưng không loại bỏ hoàn toàn khả năng có bất thường bẩm sinh.
Nhiều tình trạng xảy ra mà không có nguyên nhân xác định được và không liên quan tới bất cứ điều gì cha mẹ đã làm hoặc không làm.
Đây là điều quan trọng cần biết — vì khi có chuyện xảy ra, cảm giác tự trách là phản ứng rất thường gặp và thường không có cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cần bổ sung một số vi chất trước khi có thai?
Vì một số cơ quan quan trọng của thai hình thành rất sớm, có khi trước cả khi người mẹ biết mình có thai. Việc bổ sung phải bắt đầu trước đó mới kịp phát huy tác dụng phòng ngừa.
Đang dùng thuốc dài ngày thì nên làm gì?
Nên trao đổi với bác sĩ trước khi có thai để xem có cần đổi sang thuốc phù hợp hơn không. Việc lên kế hoạch trước cho phép chuyển đổi an toàn thay vì phải xử lý gấp khi đã mang thai.
Khám tiền thai gồm những gì?
Thường gồm đánh giá tình trạng sức khoẻ chung, rà soát thuốc đang dùng, kiểm tra tình trạng tiêm chủng, xét nghiệm một số bệnh nhiễm trùng, và hỏi về tiền sử gia đình để cân nhắc nhu cầu tư vấn di truyền.
Khi nào nên cân nhắc tư vấn di truyền trước khi có thai?
Khi trong gia đình hai bên có người mắc bệnh di truyền, khi đã có con mắc bệnh bẩm sinh, khi có tiền sử sảy thai liên tiếp, hoặc khi hai vợ chồng có quan hệ huyết thống gần.